flow-pacmap 0.1.2

PaCMAP dimensionality reduction (Wang et al. 2021) for large-n flow cytometry — faer PCA, optional HNSW and k-d tree KNN
Documentation
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
//! # flow-pacmap
//!
//! First-party implementation of PaCMAP (Pairwise Controlled Manifold
//! Approximation Projection) from Wang et al. 2021 (JMLR 22, Algorithm 1).
//!
//! Designed for large-n flow cytometry data:
//! - No ndarray version conflicts — pure `&[f32]` / `Vec<[f32;2]>` API
//! - PCA via faer SVD on the d×d covariance matrix (O(n·d²), no large intermediates)
//! - HNSW KNN via usearch (C++ FFI, hardware SIMD, optional f16 quantization)
//! - All pair counts use `checked_mul`; no debug-mode overflow panics
//! - Progress reporting via `mpsc::Sender<PaCMAPProgress>` (per phase + every 10 iters)
//! - Cancellation via `Arc<AtomicBool>`
//! - Staged KNN: [`compute_knn`] → [`KnnGraph`] → optional input to [`fit_transform`]

pub mod adam;
pub mod config;
pub mod error;
pub mod gradient;
#[cfg(feature = "cubecl")]
pub mod gpu;
pub mod knn;
pub mod pairs;
pub mod pca;
pub mod weights;

pub use config::{
    DistanceMetric, HnswParams, Init, KnnMethod, OptimizeBackend, PaCMAPConfig, Quantization,
};
pub use error::PaCMAPError;
pub use knn::{KnnGraph, NeighborList, compute_knn, read_knn_graph, validate_knn_for_pacmap, write_knn_graph};

use adam::{AdamState, adam_step};
use gradient::compute_gradient;
use pairs::build_pairs;
use pca::pca_init;
use weights::weights_at;

use std::sync::{
    Arc,
    atomic::{AtomicBool, Ordering},
    mpsc,
};

/// Progress event emitted during optimization.
#[derive(Debug, Clone)]
pub struct PaCMAPProgress {
    /// Current optimization phase (1, 2, or 3).
    pub phase: u8,
    /// Current iteration number (1-indexed).
    pub iter: usize,
    /// Total iterations across all phases.
    pub total_iters: usize,
    /// Loss value at this iteration.
    pub loss: f32,
}

/// Embed `n × d` row-major f32 data into 2 dimensions.
///
/// # Arguments
/// - `data`: flat row-major slice, `len = n * d`
/// - `n`: number of points; must be ≥ 2 and ≤ `u32::MAX`
/// - `d`: number of dimensions per point; must be ≥ 1
/// - `config`: algorithm configuration
/// - `knn`: optional precomputed [`KnnGraph`]. When `None`, KNN is computed
///   internally (`n_neighbors + 50` candidates, capped by `n − 1`). When
///   `Some`, search is skipped after validating `n` / `k` / metric.
/// - `progress`: optional channel for per-iteration progress events
/// - `cancel`: optional cancellation token; checked once per iteration
///
/// # Returns
/// `n` `[f32; 2]` pairs aligned with the input rows, or a `PaCMAPError`.
///
/// # Breaking change
/// As of 0.1.2 the signature inserts `knn: Option<&KnnGraph>` after `config`.
/// One-shot callers pass `None`; staged callers pass `Some(&graph)` from
/// [`compute_knn`].
pub fn fit_transform(
    data: &[f32],
    n: usize,
    d: usize,
    config: PaCMAPConfig,
    knn: Option<&KnnGraph>,
    progress: Option<mpsc::Sender<PaCMAPProgress>>,
    cancel: Option<Arc<AtomicBool>>,
) -> Result<Vec<[f32; 2]>, PaCMAPError> {
    // ── Input validation ──────────────────────────────────────────────────
    if n < 2 {
        return Err(PaCMAPError::DatasetTooSmall { n });
    }
    if data.len() != n * d {
        return Err(PaCMAPError::DimensionMismatch { len: data.len(), d });
    }
    if n > u32::MAX as usize {
        return Err(PaCMAPError::DatasetTooLarge { n });
    }

    let n_nb = config.n_neighbors.min(n - 1);
    let n_mn = config.n_mn();
    let n_fp = config.n_fp();
    let total_iters = config.total_iters();

    // ── KNN construction (or reuse) + pair sampling ───────────────────────
    // Request min(n_nb + 50, n-1) candidates; rerank by scaled distance inside build_pairs.
    // Owned graphs are dropped when this block ends (before embedding allocation).
    let pairs = {
        let k_candidates = KnnGraph::required_k_for_pacmap(n, config.n_neighbors);
        let owned_knn;
        let knn_graph: &KnnGraph = if let Some(graph) = knn {
            validate_knn_for_pacmap(graph, n, config.n_neighbors, config.distance_metric)?;
            graph
        } else {
            owned_knn = compute_knn(
                data,
                n,
                d,
                k_candidates,
                &config.knn_method,
                config.distance_metric,
            )?;
            &owned_knn
        };
        build_pairs(
            &knn_graph.neighbors,
            data,
            n,
            d,
            n_nb,
            n_mn,
            n_fp,
            config.seed,
        )?
    };

    // ── Initialisation ────────────────────────────────────────────────────
    let mut embedding: Vec<[f32; 2]> = match &config.init {
        Init::Pca => pca_init(data, n, d)?,
        Init::Random(seed) => {
            use rand::{RngExt, SeedableRng, rngs::SmallRng};
            let mut rng = match seed {
                Some(s) => SmallRng::seed_from_u64(*s),
                None => rand::make_rng::<SmallRng>(),
            };
            let scale = (1e-4_f32).sqrt();
            (0..n)
                .map(|_| [rng.random::<f32>() * scale, rng.random::<f32>() * scale])
                .collect()
        }
    };

    // ── Optimization (Adam, 3-phase weight schedule) ──────────────────────
    #[cfg(feature = "cubecl")]
    if matches!(config.optimize_backend, OptimizeBackend::Gpu) {
        crate::gpu::optimize_embedding_gpu(
            &mut embedding,
            &pairs.near,
            &pairs.mid_near,
            &pairs.further,
            &config.phase_iters,
            config.learning_rate,
            cancel,
        )?;
        return Ok(embedding);
    }

    let mut adam = AdamState::new(n);
    let mut global_iter = 0usize;

    for (phase_idx, &phase_len) in config.phase_iters.iter().enumerate() {
        let phase = (phase_idx + 1) as u8;

        for local_iter in 0..phase_len {
            // Cancellation check
            if let Some(ref cancel) = cancel
                && cancel.load(Ordering::Relaxed)
            {
                return Err(PaCMAPError::Cancelled);
            }

            global_iter += 1;
            let w = weights_at(global_iter, &config.phase_iters);

            let (grad, loss) = compute_gradient(
                &embedding,
                &pairs.near,
                &pairs.mid_near,
                &pairs.further,
                &w,
                n,
            );

            adam_step(
                &mut embedding,
                &grad,
                &mut adam,
                global_iter,
                config.learning_rate,
            );

            // Emit progress every 10 iterations and at phase boundaries
            if let Some(ref tx) = progress
                && (local_iter == 0
                    || local_iter == phase_len - 1
                    || global_iter.is_multiple_of(10))
            {
                let _ = tx.send(PaCMAPProgress {
                    phase,
                    iter: global_iter,
                    total_iters,
                    loss,
                });
            }
        }
    }

    Ok(embedding)
}

#[cfg(test)]
mod tests {
    use super::*;

    fn two_cluster_data(n_per_cluster: usize, d: usize) -> (Vec<f32>, usize) {
        use rand::{RngExt, SeedableRng, rngs::SmallRng};
        let mut rng = SmallRng::seed_from_u64(0);
        let n = n_per_cluster * 2;
        let mut data = Vec::with_capacity(n * d);
        for _ in 0..n_per_cluster {
            for _ in 0..d {
                data.push(rng.random::<f32>() * 0.5);
            }
        }
        for _ in 0..n_per_cluster {
            for _ in 0..d {
                data.push(5.0 + rng.random::<f32>() * 0.5);
            }
        }
        (data, n)
    }

    fn base_config() -> PaCMAPConfig {
        PaCMAPConfig {
            n_neighbors: 5,
            phase_iters: [50, 50, 100],
            knn_method: KnnMethod::Exact,
            init: Init::Random(Some(42)),
            seed: Some(7),
            ..Default::default()
        }
    }

    /// Smoke test: two well-separated Gaussian clusters should remain separated
    /// after embedding.
    #[test]
    fn two_cluster_separation() {
        let n_per_cluster = 100;
        let d = 10;
        let (data, n) = two_cluster_data(n_per_cluster, d);
        let config = base_config();

        let emb = fit_transform(&data, n, d, config, None, None, None).unwrap();
        assert_eq!(emb.len(), n);

        let c_a: [f32; 2] = {
            let sx: f32 = emb[..n_per_cluster].iter().map(|p| p[0]).sum();
            let sy: f32 = emb[..n_per_cluster].iter().map(|p| p[1]).sum();
            [sx / n_per_cluster as f32, sy / n_per_cluster as f32]
        };
        let c_b: [f32; 2] = {
            let sx: f32 = emb[n_per_cluster..].iter().map(|p| p[0]).sum();
            let sy: f32 = emb[n_per_cluster..].iter().map(|p| p[1]).sum();
            [sx / n_per_cluster as f32, sy / n_per_cluster as f32]
        };
        let sep = ((c_a[0] - c_b[0]).powi(2) + (c_a[1] - c_b[1]).powi(2)).sqrt();
        assert!(
            sep > 0.5,
            "cluster centroids should be separated in embedding (got {sep:.3})"
        );
    }

    #[test]
    fn precomputed_knn_matches_internal() {
        let (data, n) = two_cluster_data(40, 8);
        let mut config = base_config();
        config.knn_method = KnnMethod::Exact;
        let k = KnnGraph::required_k_for_pacmap(n, config.n_neighbors);
        let graph = compute_knn(
            &data,
            n,
            8,
            k,
            &KnnMethod::Exact,
            Default::default(),
        )
        .unwrap();
        let a = fit_transform(&data, n, 8, config.clone(), None, None, None).unwrap();
        let b = fit_transform(&data, n, 8, config, Some(&graph), None, None).unwrap();
        for (p, q) in a.iter().zip(b.iter()) {
            assert!((p[0] - q[0]).abs() < 1e-4 && (p[1] - q[1]).abs() < 1e-4);
        }
    }

    #[cfg(feature = "cubecl")]
    #[test]
    fn gpu_optimize_runs_when_adapter_available() {
        if !crate::gpu::gpu_context_available() {
            eprintln!("skipping gpu_optimize_runs_when_adapter_available: no WGPU adapter");
            return;
        }
        let (data, n) = two_cluster_data(80, 6);
        let mut config = base_config();
        config.phase_iters = [8, 8, 16];
        config.optimize_backend = OptimizeBackend::Gpu;
        let emb = fit_transform(&data, n, 6, config, None, None, None).unwrap();
        assert_eq!(emb.len(), n);
        assert!(emb.iter().all(|p| p[0].is_finite() && p[1].is_finite()));
    }

    #[cfg(feature = "cubecl")]
    #[test]
    fn gpu_and_cpu_embeddings_correlate() {
        if !crate::gpu::gpu_context_available() {
            eprintln!("skipping gpu_and_cpu_embeddings_correlate: no WGPU adapter");
            return;
        }
        let (data, n) = two_cluster_data(60, 5);
        let mut cpu_cfg = base_config();
        cpu_cfg.phase_iters = [20, 20, 40];
        cpu_cfg.optimize_backend = OptimizeBackend::Cpu;
        let mut gpu_cfg = cpu_cfg.clone();
        gpu_cfg.optimize_backend = OptimizeBackend::Gpu;

        let cpu = fit_transform(&data, n, 5, cpu_cfg, None, None, None).unwrap();
        let gpu = fit_transform(&data, n, 5, gpu_cfg, None, None, None).unwrap();

        // Same init + pairs → embeddings should be close (FP / schedule differences allowed).
        let mut max_delta = 0.0f32;
        for (a, b) in cpu.iter().zip(gpu.iter()) {
            max_delta = max_delta.max((a[0] - b[0]).abs()).max((a[1] - b[1]).abs());
        }
        assert!(
            max_delta < 2.0,
            "cpu vs gpu embedding max |Δ|={max_delta} (expected loose agreement)"
        );
    }

    #[test]
    fn precomputed_knn_rejects_bad_n_and_k() {
        let (data, n) = two_cluster_data(30, 4);
        let d = 4;
        let config = base_config();
        let k = KnnGraph::required_k_for_pacmap(n, config.n_neighbors);
        let graph = compute_knn(
            &data,
            n,
            d,
            k,
            &KnnMethod::Exact,
            DistanceMetric::Euclidean,
        )
        .unwrap();

        let mut bad_n = graph.clone();
        bad_n.n = n + 1;
        assert!(matches!(
            fit_transform(&data, n, d, config.clone(), Some(&bad_n), None, None),
            Err(PaCMAPError::KnnGraphSizeMismatch { .. })
        ));

        let mut bad_k = graph.clone();
        bad_k.k = 1;
        assert!(matches!(
            fit_transform(&data, n, d, config.clone(), Some(&bad_k), None, None),
            Err(PaCMAPError::KnnGraphInsufficientK { .. })
        ));

        let mut bad_metric = graph;
        bad_metric.metric = DistanceMetric::Cosine;
        assert!(matches!(
            fit_transform(&data, n, d, config, Some(&bad_metric), None, None),
            Err(PaCMAPError::KnnGraphMetricMismatch { .. })
        ));
    }

    #[test]
    fn one_knn_graph_reused_across_configs() {
        let (data, n) = two_cluster_data(30, 4);
        let d = 4;
        let n_neighbors = 5;
        let k = KnnGraph::required_k_for_pacmap(n, n_neighbors);
        let graph = compute_knn(
            &data,
            n,
            d,
            k,
            &KnnMethod::Exact,
            DistanceMetric::Euclidean,
        )
        .unwrap();

        let config_a = PaCMAPConfig {
            n_neighbors,
            phase_iters: [20, 20, 40],
            knn_method: KnnMethod::Exact,
            init: Init::Random(Some(1)),
            seed: Some(11),
            learning_rate: 1.0,
            ..Default::default()
        };
        let config_b = PaCMAPConfig {
            n_neighbors,
            phase_iters: [10, 10, 20],
            knn_method: KnnMethod::Exact,
            init: Init::Random(Some(2)),
            seed: Some(22),
            learning_rate: 0.5,
            ..Default::default()
        };

        let emb_a = fit_transform(&data, n, d, config_a, Some(&graph), None, None).unwrap();
        let emb_b = fit_transform(&data, n, d, config_b, Some(&graph), None, None).unwrap();
        assert_eq!(emb_a.len(), n);
        assert_eq!(emb_b.len(), n);
        // Different configs should generally produce different embeddings.
        let differs = emb_a
            .iter()
            .zip(emb_b.iter())
            .any(|(a, b)| (a[0] - b[0]).abs() > 1e-3 || (a[1] - b[1]).abs() > 1e-3);
        assert!(differs, "distinct configs should not yield identical embeddings");
    }
}