aprender-core 0.29.2

Next-generation machine learning library in pure Rust
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
//! Fairness Metrics for Model Quality Assurance
//!
//! Implements EEOC Four-Fifths Rule and other fairness metrics.
//!
//! # References
//! - Feldman et al. (2015) "Certifying and Removing Disparate Impact"
//! - Barocas et al. (2019) "Fairness and Machine Learning"
//!
//! # Toyota Way Alignment
//! - **Respect for People**: Ensuring ML systems respect human dignity

use super::{CategoryScore, QaCategory, QaIssue, Severity, TestResult};
use std::collections::HashMap;
use std::time::{Duration, Instant};

/// Fairness configuration
#[derive(Debug, Clone)]
pub struct FairnessConfig {
    /// Minimum acceptable disparate impact ratio (EEOC: 0.8)
    pub disparate_impact_threshold: f32,
    /// Maximum acceptable equal opportunity difference
    pub equal_opportunity_threshold: f32,
    /// Maximum acceptable demographic parity difference
    pub demographic_parity_threshold: f32,
    /// Protected attributes to test
    pub protected_attributes: Vec<String>,
}

impl Default for FairnessConfig {
    fn default() -> Self {
        Self {
            disparate_impact_threshold: 0.8, // Four-Fifths Rule
            equal_opportunity_threshold: 0.1,
            demographic_parity_threshold: 0.1,
            protected_attributes: vec!["gender".to_string(), "race".to_string(), "age".to_string()],
        }
    }
}

/// Fairness metrics result
#[derive(Debug, Clone)]
pub struct FairnessMetrics {
    /// Disparate Impact Ratio (should be >= 0.8)
    pub disparate_impact_ratio: f32,
    /// Equal Opportunity Difference (should be <= 0.1)
    pub equal_opportunity_diff: f32,
    /// Demographic Parity Difference
    pub demographic_parity_diff: f32,
    /// Per-group metrics
    pub group_metrics: HashMap<String, GroupMetrics>,
    /// Overall fairness passed
    pub passed: bool,
}

impl FairnessMetrics {
    /// Create new fairness metrics
    #[must_use]
    pub fn new(
        disparate_impact_ratio: f32,
        equal_opportunity_diff: f32,
        demographic_parity_diff: f32,
        config: &FairnessConfig,
    ) -> Self {
        let passed = disparate_impact_ratio >= config.disparate_impact_threshold
            && equal_opportunity_diff <= config.equal_opportunity_threshold
            && demographic_parity_diff <= config.demographic_parity_threshold;

        Self {
            disparate_impact_ratio,
            equal_opportunity_diff,
            demographic_parity_diff,
            group_metrics: HashMap::new(),
            passed,
        }
    }

    /// Add metrics for a specific group
    pub fn add_group(&mut self, group_name: String, metrics: GroupMetrics) {
        self.group_metrics.insert(group_name, metrics);
    }
}

/// Metrics for a specific demographic group
#[derive(Debug, Clone)]
pub struct GroupMetrics {
    /// Group name (e.g., "male", "female")
    pub name: String,
    /// Sample size
    pub count: usize,
    /// Positive prediction rate
    pub positive_rate: f32,
    /// True positive rate (recall)
    pub true_positive_rate: f32,
    /// False positive rate
    pub false_positive_rate: f32,
    /// Accuracy for this group
    pub accuracy: f32,
}

impl GroupMetrics {
    /// Create new group metrics
    #[must_use]
    pub fn new(
        name: impl Into<String>,
        count: usize,
        positive_rate: f32,
        true_positive_rate: f32,
        false_positive_rate: f32,
        accuracy: f32,
    ) -> Self {
        Self {
            name: name.into(),
            count,
            positive_rate,
            true_positive_rate,
            false_positive_rate,
            accuracy,
        }
    }
}

/// Calculate Disparate Impact Ratio
///
/// DIR = (`positive_rate_unprivileged`) / (`positive_rate_privileged`)
///
/// Should be >= 0.8 (Four-Fifths Rule) and <= 1.25
#[must_use]
pub fn calculate_disparate_impact(
    privileged_positive_rate: f32,
    unprivileged_positive_rate: f32,
) -> f32 {
    if privileged_positive_rate == 0.0 {
        if unprivileged_positive_rate == 0.0 {
            return 1.0; // Both zero = equal
        }
        return f32::INFINITY;
    }
    unprivileged_positive_rate / privileged_positive_rate
}

/// Calculate Equal Opportunity Difference
///
/// EOD = `TPR_privileged` - `TPR_unprivileged`
///
/// Should be close to 0 (absolute value <= 0.1)
#[must_use]
pub fn calculate_equal_opportunity_diff(privileged_tpr: f32, unprivileged_tpr: f32) -> f32 {
    (privileged_tpr - unprivileged_tpr).abs()
}

/// Calculate Demographic Parity Difference
///
/// DPD = P(Y=1|privileged) - P(Y=1|unprivileged)
#[must_use]
pub fn calculate_demographic_parity_diff(
    privileged_positive_rate: f32,
    unprivileged_positive_rate: f32,
) -> f32 {
    (privileged_positive_rate - unprivileged_positive_rate).abs()
}

/// Check if a model satisfies the Four-Fifths Rule
#[must_use]
pub fn satisfies_four_fifths_rule(dir: f32) -> bool {
    (0.8_f32..=1.25_f32).contains(&dir)
}

/// Run fairness tests on model predictions
#[must_use]
pub fn run_fairness_tests(config: &FairnessConfig) -> (CategoryScore, Vec<QaIssue>) {
    let start = Instant::now();
    let mut score = CategoryScore::new(15); // 15 points for fairness
    let mut issues = Vec::new();

    // Test each protected attribute
    for attr in &config.protected_attributes {
        let attr_start = Instant::now();
        let metrics = compute_fairness_for_attribute(attr);

        // Test 1: Disparate Impact Ratio
        if satisfies_four_fifths_rule(metrics.disparate_impact_ratio) {
            score.add_result(TestResult::pass(
                format!("DIR ({attr})"),
                attr_start.elapsed(),
            ));
        } else {
            let msg = format!(
                "DIR = {:.2}, threshold = [{:.2}, {:.2}]",
                metrics.disparate_impact_ratio, config.disparate_impact_threshold, 1.25
            );
            score.add_result(TestResult::fail(
                format!("DIR ({attr})"),
                msg.clone(),
                attr_start.elapsed(),
            ));

            let severity = if metrics.disparate_impact_ratio < 0.5 {
                Severity::Blocker // Severe disparity
            } else {
                Severity::Critical
            };

            issues.push(QaIssue::new(
                QaCategory::Fairness,
                severity,
                format!("Disparate impact violation for '{attr}': {msg}"),
                "Review training data balance, consider reweighting or resampling",
            ));
        }

        // Test 2: Equal Opportunity Difference
        if metrics.equal_opportunity_diff <= config.equal_opportunity_threshold {
            score.add_result(TestResult::pass(
                format!("EOD ({attr})"),
                Duration::from_millis(1),
            ));
        } else {
            let msg = format!(
                "EOD = {:.2}, threshold = {:.2}",
                metrics.equal_opportunity_diff, config.equal_opportunity_threshold
            );
            score.add_result(TestResult::fail(
                format!("EOD ({attr})"),
                msg.clone(),
                Duration::from_millis(1),
            ));
            issues.push(QaIssue::new(
                QaCategory::Fairness,
                Severity::Warning,
                format!("Equal opportunity difference violation for '{attr}': {msg}"),
                "Consider equalized odds post-processing",
            ));
        }
    }

    score.finalize();

    let _elapsed = start.elapsed();
    (score, issues)
}

/// Compute fairness metrics for a single attribute (mock implementation)
fn compute_fairness_for_attribute(attribute: &str) -> FairnessMetrics {
    // Mock implementation - in real code, would compute from predictions
    let (dir, eod, dpd) = match attribute {
        "gender" => (0.85, 0.08, 0.05), // Passes
        "race" => (0.72, 0.15, 0.12),   // Fails DIR and EOD
        "age" => (0.90, 0.05, 0.03),    // Passes
        _ => (0.80, 0.10, 0.10),        // Borderline
    };

    let config = FairnessConfig::default();
    let mut metrics = FairnessMetrics::new(dir, eod, dpd, &config);

    // Add mock group metrics
    metrics.add_group(
        format!("{attribute}_privileged"),
        GroupMetrics::new(
            format!("{attribute}_privileged"),
            500,
            0.6,
            0.75,
            0.15,
            0.85,
        ),
    );
    metrics.add_group(
        format!("{attribute}_unprivileged"),
        GroupMetrics::new(
            format!("{attribute}_unprivileged"),
            300,
            0.6 * dir,
            0.75 - eod,
            0.15 + dpd,
            0.82,
        ),
    );

    metrics
}

/// Domain-specific fairness thresholds
#[derive(Debug, Clone, Copy)]
pub enum FairnessDomain {
    /// Healthcare: Stricter requirements
    Healthcare,
    /// Finance/Credit: ECOA regulated
    Finance,
    /// Employment/HR: EEOC regulated
    Employment,
    /// Criminal Justice: Highest scrutiny
    CriminalJustice,
    /// General: Default thresholds
    General,
}

impl FairnessDomain {
    /// Get recommended thresholds for this domain
    #[must_use]
    pub const fn thresholds(&self) -> (f32, f32, f32) {
        match self {
            Self::Healthcare => (0.85, 0.05, 0.05),
            Self::CriminalJustice => (0.90, 0.03, 0.03),
            // EEOC Four-Fifths Rule applies to Finance, Employment, and General
            Self::Finance | Self::Employment | Self::General => (0.80, 0.10, 0.10),
        }
    }

    /// Get regulatory basis description
    #[must_use]
    pub const fn regulatory_basis(&self) -> &'static str {
        match self {
            Self::Healthcare => "HIPAA, FDA AI/ML guidance",
            Self::Finance => "ECOA, Fair Lending Act",
            Self::Employment => "EEOC Guidelines, Title VII",
            Self::CriminalJustice => "Pretrial Justice Institute standards",
            Self::General => "No specific regulation",
        }
    }
}

#[cfg(test)]
mod tests {
    use super::*;

    #[test]
    fn test_disparate_impact_calculation() {
        // Equal rates
        assert!((calculate_disparate_impact(0.5, 0.5) - 1.0).abs() < 1e-6);

        // Four-Fifths Rule boundary
        assert!((calculate_disparate_impact(0.5, 0.4) - 0.8).abs() < 1e-6);

        // Violation
        assert!(calculate_disparate_impact(0.5, 0.3) < 0.8);

        // Both zero
        assert!((calculate_disparate_impact(0.0, 0.0) - 1.0).abs() < 1e-6);

        // Privileged zero, unprivileged non-zero
        assert!(calculate_disparate_impact(0.0, 0.5).is_infinite());
    }

    #[test]
    fn test_equal_opportunity_diff() {
        assert!((calculate_equal_opportunity_diff(0.8, 0.8) - 0.0).abs() < 1e-6);
        assert!((calculate_equal_opportunity_diff(0.8, 0.7) - 0.1).abs() < 1e-6);
        assert!((calculate_equal_opportunity_diff(0.7, 0.8) - 0.1).abs() < 1e-6);
    }

    #[test]
    fn test_demographic_parity_diff() {
        assert!((calculate_demographic_parity_diff(0.5, 0.5) - 0.0).abs() < 1e-6);
        assert!((calculate_demographic_parity_diff(0.5, 0.4) - 0.1).abs() < 1e-6);
    }

    #[test]
    fn test_four_fifths_rule() {
        assert!(satisfies_four_fifths_rule(0.8));
        assert!(satisfies_four_fifths_rule(1.0));
        assert!(satisfies_four_fifths_rule(1.25));
        assert!(!satisfies_four_fifths_rule(0.79));
        assert!(!satisfies_four_fifths_rule(1.26));
        assert!(!satisfies_four_fifths_rule(0.5));
    }

    #[test]
    fn test_fairness_metrics_creation() {
        let config = FairnessConfig::default();
        let metrics = FairnessMetrics::new(0.85, 0.08, 0.05, &config);

        assert!(metrics.passed);
        assert!((metrics.disparate_impact_ratio - 0.85).abs() < 1e-6);
    }

    #[test]
    fn test_fairness_metrics_failing() {
        let config = FairnessConfig::default();
        let metrics = FairnessMetrics::new(0.7, 0.15, 0.05, &config);

        assert!(!metrics.passed); // DIR < 0.8 and EOD > 0.1
    }

    #[test]
    fn test_group_metrics() {
        let metrics = GroupMetrics::new("male", 100, 0.6, 0.8, 0.1, 0.9);

        assert_eq!(metrics.name, "male");
        assert_eq!(metrics.count, 100);
        assert!((metrics.positive_rate - 0.6).abs() < 1e-6);
    }

    #[test]
    fn test_fairness_config_default() {
        let config = FairnessConfig::default();

        assert!((config.disparate_impact_threshold - 0.8).abs() < 1e-6);
        assert!((config.equal_opportunity_threshold - 0.1).abs() < 1e-6);
        assert!(config.protected_attributes.contains(&"gender".to_string()));
    }

    #[test]
    fn test_run_fairness_tests() {
        let config = FairnessConfig::default();
        let (score, issues) = run_fairness_tests(&config);

        assert_eq!(score.points_possible, 15);
        assert!(score.tests_passed + score.tests_failed > 0);
        // Race attribute should fail in mock
        assert!(!issues.is_empty());
    }

    #[test]
    fn test_fairness_domain_thresholds() {
        let (dir, eod, dpd) = FairnessDomain::CriminalJustice.thresholds();
        assert!((dir - 0.90).abs() < 1e-6);
        assert!((eod - 0.03).abs() < 1e-6);
        assert!((dpd - 0.03).abs() < 1e-6);

        let (dir, eod, _dpd) = FairnessDomain::Employment.thresholds();
        assert!((dir - 0.80).abs() < 1e-6);
        assert!((eod - 0.10).abs() < 1e-6);
    }

    #[test]
    fn test_fairness_domain_regulatory_basis() {
        assert!(FairnessDomain::Employment
            .regulatory_basis()
            .contains("EEOC"));
        assert!(FairnessDomain::Finance.regulatory_basis().contains("ECOA"));
        assert!(FairnessDomain::Healthcare
            .regulatory_basis()
            .contains("FDA"));
    }
}